Ca trù Hải Dương - sau 5 năm được UNESCO ghi danh
(03/11/2016 10:35:05 SA)

Từ khi di sản hát ca trù Việt Nam được UNESCO ghi danh năm 2009 và khi tỉnh Hải Dương đón bằng ghi danh tháng 11/2010, UBND tỉnh Hải Dương đã ban hành Chương trình hành động Bảo vệ Di sản Hát Ca trù giai đoạn 2010 - 2020; Chương trình đã được triển khai đạt những thành tựu nổi bật.

Công tác tuyên truyền, quản lý Nhà nước

Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch phối hợp với Đài Phát thanh Truyền hình Hải Dương thực hiện các phóng sự phản ánh thực trạng hoạt động của 5 câu lạc bộ hát ca trù trên địa bàn tỉnh, trong đó bước đầu thực hiện ghi thu các tiết mục trình diễn ca trù theo các không gian truyền thống vốn có như: không gian hát thi, hát chơi, hát thờ, với mục đích vừa tuyên truyền vừa làm tài liệu tập luyện, bồi dưỡng kỹ năng ca trù cho các câu lạc bộ trên địa bàn tỉnh. Cùng với báo địa phương, tạp chí của ngành kịp thời đưa tin về các hoạt động liên quan đến di sản ca trù của trung ương và địa phương, tuyên truyền về Chương trình hành động bảo vệ di sản ca trù của địa phương. Tổ chức định kỳ Giao lưu Ca trù tỉnh Hải Dương hằng năm, đã thực hiện được 5 lần từ năm 2011 - 2015 do các địa phương có không gia hát Ca trù luân phiên đăng cai.

Ngoài ra còn đồng thời thực hiện xây dựng các đĩa tư liệu hình ảnh về Ca trù trên địa bàn tỉnh nhằm mục đích phục vụ cho công tác tìm hiểu, nghiên cứu chuyên sâu về những đặc trưng độc đáo của Ca trù Hải Dương, qua đó tuyên truyền các giá trị của loại hình di sản văn hóa này rộng rãi hơn trong nhân dân địa phương. Cụ thể đã xuất bản sách “Ca trù Hải Dương” (2010), làm đĩa tư liệu phim phóng sự  “Ca trù - Khúc hát lắng hồn dân tộc” (2010), đĩa tư liệu “Hát ca trù trên địa bàn tỉnh Hải Dương” (2012), đĩa tư liệu “Sinh hoạt các câu lạc bộ ca trù tỉnh Hải Dương” (2013)…


Bà Katherine Muller Marin - Trưởng Đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam trao bằng ghi danh ca trù Hải Dương 
là Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Ảnh: P.T

Công tác quản lý nhà nước với bảo tồn và phát huy di sản Ca trù

Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thường xuyên cử cán bộ tham gia các chương trình tập huấn, bồi dưỡng các kỹ năng kiểm kê ca trù, đàn hát, múa ca trù do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện Âm nhạc Việt Nam tổ chức. Tổ chức kiểm kê di sản ca trù định kỳ hằng năm trên địa bàn tỉnh, thống kê số liệu, khảo sát hiện trạng hoạt động của các câu lạc bộ, các cá nhân đang thực hành đàn, hát, múa ca trù tại Hải Dương.

Thực hiện đầu tư kinh phí hỗ trợ hoạt động sinh hoạt và truyền dạy Ca trù cho cộng đồng từ năm 2010: hỗ trợ mỗi câu lạc bộ ca trù 5.000.000 đồng/ năm để duy trì hoạt động, hỗ trợ 2 nghệ nhân lão thành được Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam phong tặng Nghệ nhân dân gian, mỗi nghệ nhân 1.000.000đ/ tháng để hỗ trợ việc truyền dạy. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chỉ đạo Trung tâm Văn hóa tỉnh hằng năm mở các lớp tập huấn nâng cao kỹ năng hát ca trù cho các thành viên của các câu lạc bộ ca trù trong thời gian khoảng 2 tháng, lịch học vào các ngày chủ nhật hàng tuần. Chọn cử thành viên các câu lạc bộ Ca trù tham gia các Hội thi Tài năng trẻ học sinh, sinh viên các trường nghệ thuật, Liên hoan đàn hát dân ca toàn quốc.

Đánh giá sức sống của di sản và những nguy cơ hiện nay

Thuận lợi: Trong thời gian qua, được sự quan tâm hỗ trợ tích cực của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện Âm nhạc Việt Nam, Hải Dương đã tiến hành các cuộc điều tra, kiểm kê, hệ thống tư liệu về di sản ca trù, từ đó tạo cơ sở cho việc phục hồi, phát triển ca trù trên địa bàn tỉnh. Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã tham mưu xây dựng các đề án, quy hoạch, kế hoạch định hướng cho việc bảo tồn di sản văn hóa nói chung và di sản ca trù nói riêng trình UBND tỉnh phê duyệt như: Điều tra, sưu tầm các bài hát ca trù trên địa bàn tỉnh; Quy hoạch bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Hải Dương 2008 - 2015 định hướng 2020; Đề án bảo tồn và truyền bá văn học, nghệ thuật dân gian trên địa bàn tỉnh Hải Dương (giai đoạn 2010 - 2015); Kế hoạch kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn tỉnh năm 2016.

Tổng số người biết đàn hát ca trù trên địa bàn tỉnh Hải Dương hiện nay (đến hết 2015) là 82 người, trong đó 80 người đang tham gia sinh hoạt trong các câu lạc bộ ca trù và phần lớn trong độ tuổi từ trên 30 đến trên 60, 8 người có tuổi từ 70 trở lên. Hải Dương hiện có 5 câu lạc bộ ca trù đang hoạt động, đó là: Câu lạc bộ ca trù của Trung tâm Văn hóa tỉnh; Câu lạc bộ ca trù phường Ngọc Châu (thành phố Hải Dương); Câu lạc bộ ca trù huyện Cẩm Giàng; Câu lạc bộ ca trù huyện Nam Sách; Câu lạc bộ ca trù xã Dân Chủ (huyện Tứ Kỳ). Đây là nơi tập hợp những người tâm huyết, say mê với nghệ thuật ca trù, hoạt động thuần túy với lòng ham thích loại hình nghệ thuật cổ truyền của dân tộc, trên tinh thần tự nguyện. Khi ca trù được UNESCO ghi danh vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp là một sự động viên, khích lệ lớn, khơi dậy niềm tự hào, củng cố lòng nhiệt tình của những con người đang góp phần bảo tồn và phát huy di sản ca trù tại địa phương.

Khó khăn: Hiện nay nghệ thuật ca trù đang đối mặt với những thách thức lớn về bảo tồn và phát huy trong đời sống đương đại, ca trù vốn là một loại hình nghệ thuật biểu diễn truyền thống rất kén người nghe, với những kỹ năng phức tạp, đòi hỏi người học phải rất tốn công sức khổ luyện mới có thể thành thục trong nghề nên không nhiều người có thể theo học được. Những ca nương, kép đàn nổi tiếng ở Hải Dương xưa hầu hết đã cao tuổi, không còn nhớ được nhiều lối hát, ngón đàn hoặc không còn hát được ca trù nữa. Số nghệ nhân có khả năng truyền dạy rất ít và đang có nguy cơ mai một theo thời gian mà chưa thể truyền hết các kỹ thuật, kỹ năng ca trù cho thế hệ trẻ. Hơn nữa trong điều kiện kinh tế xã hội hiện nay, giới trẻ đang có xu hướng ít quan tâm tới các giá trị văn hóa cổ truyền của dân tộc, trong đó có nghệ thuật biểu diễn truyền thống. Nên hầu hết các thành viên các câu lạc bộ ca trù là những người trung tuổi, số lượng thành viên trẻ rất ít. Đây là một khó khăn trong việc phát triển đội ngũ kế cận.

Các câu lạc bộ đều hoạt động trong tình trạng khó khăn về kinh phí, trang thiết bị, nguồn kinh phí chủ yếu do các thành viên tự đóng góp. Tuy được tỉnh đầu tư, khuyến khích tham gia các kỳ liên hoan, hội diễn, nhưng mức đầu tư còn hạn chế, các hoạt động trình diễn của câu lạc bộ chưa thường xuyên. Trình độ kỹ năng biểu diễn đàn, hát ca trù giữa các câu lạc bộ khá chênh lệch, dẫn đến việc tự đào tạo, phát triển lực lượng kế cận gặp nhiều khó khăn.

Kết quả thực hiện các biện pháp bảo vệ đã cam kết với UNESCO

Các hoạt động bảo vệ: Sau khi Ca trù được UNESCO ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, UBND tỉnh Hải Dương đã xây dựng Chương trình hành động Bảo vệ Di sản Hát Ca trù giai đoạn 2010 - 2020, trong đó đề ra các nội dung chính và các hoạt động cụ thể để thực hiện bảo tồn di sản ca trù. Sau 4 năm thực hiện Chương trình hành động đã đạt được một số kết quả như sau: Kiểm kê và hệ thống hóa các tư liệu Ca trù: Kiểm kê ở 12 huyện, thành phố, thị xã trên địa bàn tỉnh; Phân loại, hệ thống hóa các tư liệu, hiện vật liên quan tới ca trù, cập nhật tư liệu ca trù vào Ngân hàng dữ liệu di sản văn hóa của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Phục hồi và truyền dạy ca trù: Xây dựng chương trình giới thiệu về di sản ca trù trên Đài Phát thanh và Truyền hình Hải Dương phục vụ công tác tìm hiểu nghiên cứu chuyên sâu về ca trù, góp phần xã hội hóa, truyền bá giá trị di sản văn hóa này ra cộng đồng. Tổ chức các lớp tập huấn truyền dạy ca trù tại tỉnh và tại từng câu lạc bộ. Từ những năm 2007, và đặc biệt từ 2010, Trung tâm Văn hóa tỉnh mỗi năm mở 1 lớp tập huấn nâng cao thể cách hát ca trù cho các học viên của các câu lạc bộ ca trù trong tỉnh, trong thời gian 2 tháng vào các ngày cuối tuần, với số lượng trung bình khoảng 30 học viên, giảng viên là các nghệ nhân Ca trù của Trung tâm Văn hóa tỉnh và mời nghệ nhân của Câu lạc bộ Ca trù Thái Hà (Hà Nội). Từ 2009, hàng năm Trung tâm Văn hoá tỉnh cũng mở 1 lớp đào tạo đàn hát ca trù trẻ, với khoảng trên 10 học viên, cho học viên là các cháu trong độ tuổi học sinh, có năng khiếu đàn hát, say mê nghệ thuật hát ca trù, nhằm xây dựng một đội ngũ đàn, hát ca trù trẻ có năng khiếu, được đào tạo bài bản làm lực lượng kế cận cho ca trù Hải Dương.

Ngoài ra, tại từng câu lạc bộ ca trù tại các địa phương, trong hoạt động sinh hoạt câu lạc bộ định kỳ cũng đồng thời diễn ra các hoạt động truyền dạy, học hỏi, tự đào tạo nâng cao kỹ năng ca trù.

Về hỗ trợ kinh phí cho hoạt động truyền dạy và sinh hoạt câu lạc bộ: Từ năm 2010, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Dương đã hỗ trợ kinh phí cho 5 câu lạc bộ ca trù trên địa bàn tỉnh 5 triệu đồng/câu lạc bộ/năm và hỗ trợ 2 nghệ nhân lão thành của Câu lạc bộ ca trù xã Dân Chủ (huyện Tứ Kỳ) mỗi nghệ nhân 1 triệu đồng/tháng nhằm khuyến khích, hỗ trợ hoạt động truyền dạy nghệ thuật ca trù và sinh hoạt câu lạc bộ tại các địa phương. Thực hiện từng bước phục hồi các không gian ca trù: hát thờ, hát chơi, hát thi tại các câu lạc bộ ca trù có chất lượng hoạt động tốt của tỉnh.

Phục hồi một số di tích liên quan tới Ca trù: Tổ chức khảo sát lựa chọn di tích thờ tổ nghề, có tổ chức hát ca trù để xây dựng đề án và kế hoạch chi tiết trình Bộ VHTTDL, Viện Âm nhạc để triển khai trong thời gian tới.

Truyền bá và phổ cập nghệ thuật Ca trù trong các trường phổ thông và chuyên nghiệp: Nghiên cứu đưa nghệ thuật ca trù vào giảng dạy trong nhà trường. Phối hợp với Viện Âm nhạc tổ chức truyền dạy ca trù chuyên sâu tại Trường Trung học Văn hóa, Nghệ thuật và Du lịch của tỉnh và các lớp học phổ cập cho thế hệ trẻ về ca trù. Trong thời gian tới, sẽ phối hợp với Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh tổ chức các lớp truyền dạy hát Ca trù. Xây dựng các chương trình hoạt động ngoại khóa tìm hiểu, làm quen với nghệ thuật ca trù. Tổ chức nói chuyện về ca trù tại các nhà trường. Biên soạn, in ấn các tài liệu giới thiệu về ca trù phù hợp với các cấp học từ trung học cơ sở đến trung học phổ thông và các trường chuyên nghiệp.

Xây dựng cơ chế chính sách khuyến khích và bảo vệ các nghệ nhân: Xây dựng hồ sơ đề nghị phong tặng Nghệ nhân nhân dân và nghệ nhân ưu tú  theo tiêu chí của Bộ VHTTDL. Xây dựng chính sách hỗ trợ, khuyến khích các nghệ nhân lão thành được nhà nước phong tặng danh hiệu và các chính sách hỗ trợ đào tạo lớp nghệ nhân kế cận.

Hiệu quả toàn diện của các hoạt động bảo vệ: Việc đề ra chương trình hành động bảo vệ ca trù của UBND tỉnh và các kế hoạch, biện pháp cụ thể hàng năm của Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã tạo ra hiệu quả thiết thực đối với các hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản ca trù, các hoạt động sinh hoạt câu lạc bộ, giao lưu, liên hoan ca trù quy mô cấp tỉnh, huyện, hoạt động truyền dạy đã được tổ chức một cách thường xuyên, định kỳ. Các câu lạc bộ ca trù được thành lập dưới sự quản lý của các Trung tâm Văn hoá thông tin huyện hoặc UBND các xã, phường đã có được chỗ dựa, sự quan tâm nhất định, sự ổn định hơn về mặt tổ chức, cùng với sự quan tâm hỗ trợ của Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã tạo điều kiện cho các câu lạc bộ hoạt động sôi nổi, hiệu quả hơn. Số lượng thành viên của các câu lạc bộ ca trù ngày một tăng, thu hút thêm nhiều người yêu thích ca trù tham gia. Các khoản kinh phí hỗ trợ sinh hoạt cho các câu lạc bộ và hỗ trợ truyền dạy cho các nghệ nhân tuy còn khiêm tốn nhưng đã thể hiện sự coi trọng, quan tâm của nhà nước đối với di sản văn hoá và đối với các cộng đồng đang thực hành di sản, tạo sự khích lệ đối với các nghệ nhân, các câu lạc bộ ca trù trong việc truyền dạy, học tập.

Sự tham gia của cộng đồng

Sau khi Hát Ca trù được UNESCO ghi danh Di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, các nghệ nhân cũng như các cộng đồng đang thực hành ca trù có được sự khích lệ rất lớn và cam kết tiếp tục cùng chính quyền địa phương có những đóng góp thiết thực, trách nhiệm để bảo vệ và phát huy các giá trị di sản Hát Ca trù trao truyền lại cho thế hệ sau cũng như góp phần bảo vệ bản sắc văn hoá dân tộc.

Trong việc thực hiện chương trình hành động bảo vệ di sản Hát Ca trù, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thông qua các đơn vị quản lý trực tiếp các câu lạc bộ là các Trung tâm Văn hoá - Thông tin huyện, thành phố, UBND các xã, phường, thường xuyên liên hệ với các nghệ nhân, các câu lạc bộ Ca trù qua các hoạt động như: kiểm kê hiện trạng di sản hàng năm, hỗ trợ kinh phí, việc tổ chức các lớp tập huấn, các cuộc giao lưu Ca trù giữa các câu lạc bộ, cử người tham gia các kỳ liên hoan toàn quốc... do đó luôn nhận được sự tham gia hưởng ứng tích cực của cộng đồng đang thực hành di sản trong việc thực hiện các chương trình, kế hoạch cụ thể, trong việc cung cấp các thông tin, số liệu phục vụ cho việc chuẩn bị nội dung báo cáo kiểm kê di sản hàng năm. Việc phục hưng di sản ca trù Hải Dương trước hết để người dân biết, hiểu về ca trù, và từ đó cộng đồng cùng tham gia bảo vệ.

Tại liên hoan Ca trù toàn quốc từ ngày 26 - 29/8/2014 tại Hà Nội với sự tham gia của 26 CLB Ca trù đến từ 12 tỉnh, thành. Ca trù Hải Dương đạt 1 giải Đào nương xuất sắc cho Đoàn Thị Chinh và Giải Bạc Hát thét nhạc trong Hát thờ cửa đình do CLB Ca trù Trung tâm Văn hóa tỉnh trình diễn. Chúng ta tin rằng, di sản Ca trù Hải Dương cùng với không gian ca trù của Việt Nam sẽ vượt qua tình trạng cần được bảo vệ khẩn cấp và được UNESCO ghi danh Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại trong thời gian sớm nhất.

Vũ Trường Sơn

Thư viện ảnh

Thăm dò ý kiến

Thống kê truy cập

Số lượt truy cập:
725225
Số người đang online:
406

View Larger Map