Hội Pháo Đất
(15/07/2012 10:21:00 SA)

Trong các trò chơi dân gian, trò chơi pháo đất có lịch sử từ rất sớm, hình thành và tồn tại trên phạm vi rộng lớn ở đồng bằng Bắc Bộ.

1. Khái quát lịch sử làng xã nơi diễn ra lễ hội.

Ở xã Minh Đức, huyện Tứ Kỳ trò chơi pháo đất được toàn dân hưởng ứng và nhanh chóng trở thành lễ hội truyền thống mùa xuân, gắn liền với hội chùa Đông Dương của thôn Phúc Lâm.

Thôn Phúc Lâm thời Lê thuộc xã Đoàn Xá, huyện Tứ Kỳ. Thời Nguyễn xã Đoàn Xá thuộc vào tổng Mạc Xá, huyện Tứ Kỳ, phủ Ninh Giang, tỉnh Hải Dương.

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, Đoàn Xá là một xã độc lập. Năm 1946, xã Đoàn Xá sáp nhập với xã Vạn Tải, xã Ức Tải, xã Cự Lộc thành xã mới lấy tên là Minh Đức.

2. Lịch sử  ngôi chùa Đông Dương nơi gắn với Hội pháo đất.

Cũng như các ngôi chùa Việt Nam, chùa Đông Dương thờ Phật dòng Đại Thừa. Chùa được xây dựng vào thời Lê và có sự đóng góp công sức tiền của quận công Nguyễn Thế Mỹ.

Theo văn bia khắc năm Đức Long (1632) cho biết quận công Nguyễn Thế Mỹ tự là Vạn Phúc, văn võ song toàn được vua tin yêu giao cho nhiều trọng trách trong nội phủ. Khi giặc sang xâm lấn, ông được vua phong làm nguyên soái cầm quân đánh thắng giặc, mang lại thanh bình cho đất nước, quê hương. Ông được vua phong thưởng rất hậu. Công danh tuy vinh hiển khắp nơi nhưng ông vẫn sống khiêm nhường, phú quý mà chẳng khinh mạn kiêu căng. Ông bỏ tiền của tu sửa lại chùa Đông Dương với 54 gian trên, dãy dưới khang trang. Công lao của ông đã được khắc ghi vào bia đá, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Hải Dương, gia đình ông được tạc tượng thờ tại khu vực chùa Đông Dương. Hàng năm vào ngày giỗ, nhân dân lại tổ chức hội chùa và các trò chơi dân gian trong đó có hội thi pháo đất.

Lịch sử của pháo đất còn nhiều cách lý giải. Theo truyền thuyết tại địa phương thì trò chơi pháo đất có từ thời Hai Bà Trưng. Xa xưa ở vùng đất này vẫn có trò chơi nặn pháo bằng đất nhưng là loại pháo nhỏ, nặn bằng tay, để vừa lòng bàn tay rồi gieo xuống nổ bung ở giữa. Trong những ngày nông nhàn, khắp các thôn xóm trẻ em nặn pháo đánh. Tiếng nổ đì đẹt đã thành ca dao:

Pháo nổ nồi rang

Cả làng nghe thấy

Khi các tướng của Hai Bà Trưng mang quân truy đuổi giặc qua địa phương, thấy trò chơi lạ liền tổ chức cho binh lính chơi. Pháo nặn càng to tiếng nổ càng lớn. Họ liền cho binh lính nặn pháo cực to, gieo xuống tiếng nổ âm vang làm cho kẻ thù khiếp sợ. Sau này nó trở thành trò chơi truyền thống, để kỷ niệm những ngày đuổi giặc và rèn luyện thân thể cho thanh niên trai tráng làng  quê.

3. Thời gian lễ hội.

Trước cách mạng tháng 8 năm 1945, hội thi pháo đất được diễn ra vào mùa xuân, khi thời vụ nông nhàn. Đây là thời điểm làng vào đám có rước và tế lễ. Ngoài trò chơi pháo đất còn có các loại trò chơi dân gian khác như : vật, chọi gà, bắt vịt...nhưng pháo đất vẫn là trò chơi thu hút được nhiều người tham gia và cổ vũ.

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mỹ Hội thi Pháo đất không được tổ chức, mãi đến sau năm 1975 khi đất nước thống nhất, Hội thi mới được khôi phục lại. Về kỹ thuật, trang phục và quy mô đều được duy trì như trước cách mạng tháng Tám năm 1945.

Hội Pháo đất ngày nay diễn ra từ tháng Giêng đến tháng Tư (âm lịch), kết hợp với Hội chùa và đình đám của các làng. Nhân dân tổ chức rước tế thần hoàng xong là vào Hội thi Pháo. Khắp các xóm thôn đều âm vang tiếng pháo. Hình thức thi đấu rất linh hoạt: Các xóm thi với nhau, chọn đội mạnh đi thi với các thôn khác. Xã chọn đội giỏi đi thi với các xã bên. Những năm không tổ chức lễ hội lớn thì trước khi vào hội thi có tổ chức thắp hương, rước bát hương thần hoàng sau đó mới vào hội thi đấu.

Để có thể trở thành người thắng cuộc trong hội thi pháo đất, người pháo thủ ngoài sức khoẻ phải nắm chắc các kỹ thuật về pháo. Từ khâu chọn đất, làm đất, nặn pháo và đánh pháo.

- Chọn đất làm pháo:

Đất làm pháo là khâu quan trọng đầu tiên quyết định phần lớn cho thắng cuộc. Ở Minh Đức đất pháo được chọn là đất ở khu vực triều bãi, đất thịt không lẫn tạp chất. Trước mỗi mùa lễ hội, các đội pháo phải thăm đất, chọn chỗ, làm lễ xin phép thổ địa, thổ thần. Tất cả các công việc này đều được giữ bí mật vì nếu đối thủ biết bãi đất sẽ lấy trộm hoặc làm xáo trộn, vứt tạp chất vào. Trong lịch sử đã có nhiều cuộc gây lộn giữa các xóm, các làng để tranh giành bãi đất.

Đất lấy về không được phơi khô, không được tưới nước mà để nguyên, dùng liềm thái mỏng (sở dĩ dùng liềm thái đất vì liềm có răng trấu, tạp chất lẫn vào sẽ mắc vào răng trấu). Đất thái xong dùng vồ nện kỹ, cứ một người nện một người trở đất, một người thấu đất. Chú ý khi thấu đất không được cho nước vào. Thấu đất đến khi nào đất dẻo, dùng tay nắm vào đất thấy mát tay thì thôi. Đất thấu xong thì được vồ thành từng quả, to nhỏ tuỳ theo sức mang của từng pháo thủ. Nhưng thường một quả đất thường nặng từ 30 đến 40kg là vừa sức.

Vào hội, các đội chở đất tập kết vào sân chơi pháo. Làm đất là công việc vất vả, đòi hỏi kinh nghiệm và trách nhiệm cao. Ngày xưa cứ sau khi ăn tết Nguyên Đán xong các xóm thôn đã rục rịch vào giã đất cho hội pháo xuân. Tiếng vồ đập đất âm vang khuấy động cả vùng quê vốn yên tĩnh, đem lại niềm vui, hân hoan náo nức cho nhân dân các xã quanh vùng.

- Kỹ thuật nặn pháo:

Trước khi vào Hội thi, các đội chở đất về tập kết tại sân chơi pháo, sau đó chia ra cho số người tham gia theo thứ tự được Ban tổ chức phân định. Ngày xưa mỗi người thi một quả đất, ngày nay quy định hai người một quả đất.

Pháo thủ giậm đất thành khối mỏng hình bầu dục, dày khoảng 5cm, dài từ 80cm đến 100cm, rộng 40cm đến 60cm. Tuỳ theo sức khoẻ của người đánh. Tiếp theo là lên khung pháo vê mép (từ chuyên môn địa phương gọi là nặn mông con). Mông con nặn ve đều, chặt  sau này pháo không bị đứt.

Sau khi nặn mông con xong, lấy que tre nhọn rạch một đường xung quanh rồi lấy tay miết lại, cắt đường ngắn qua mông con ở phía cuối pháo (gọi là mõm pháo). Nếu không dùng que tre rạch có thể dùng tay bấm xung quanh khung pháo, sau đó miết lại. Pháo nặn xong chờ hiệu lệnh gieo pháo.

- Chuẩn bị bàn gieo pháo:

Ngày xưa bàn gieo pháo được làm bằng cách cuốc đất lên, dội nước để cho ngấm sau đó dùng vồ nện kỹ, gạt mặt phẳng và hơi dốc về 1 phía nhất định. Ngày nay, để thuận tiện bàn gieo pháo được làm bằng các tấm bê tông đúc sẵn. Khi có hội mang ra khi hết hội lại chở về cất đi.

- Trang phục của pháo thủ:

Phải theo quy định của ban tổ chức. Ngày xưa pháo thủ thường đóng khố, cởi trần. Màu sắc tuỳ theo. Ngày nay khi thi đấu, quy định các pháo thủ phải mặc quần dài, áo đông xuân cộc tay (không được mặc áo ba lỗ). Đi chân đất, đầu đội khăn xanh hoặc đỏ, lưng thắt khăn cùng màu với khăn đội đầu.

- Kỹ thuật đánh pháo:

Khi có hiệu lệnh thi, chọn 3 hoặc 4 pháo thủ khoẻ mạnh tập trung vào nâng pháo cho 1 người đánh. Người gieo pháo gọi là pháo thủ phải đăng ký họ tên tuổi với Ban tổ chức và được phát phù hiệu ghi rõ họ tên. Pháo thủ còn được phát thẻ pháo, thẻ pháo được làm bằng cật tre, trên mặt thẻ ghi số hiệu của pháo thủ, tên pháo thủ. Thẻ và phù hiệu phải khớp nhau để tránh gian lận một người có thể vào đánh 2 lần.

- Tư thế đánh pháo:

Pháo thủ đứng ở tư thế 2 chân mở rộng bằng vai, hai bàn tay nắm khum khum, nách khép chặt. Nâng pháo lên ngang bằng vai, lấy đà, dùng lực của hai cánh tay để văng pháo về phía trước. Lúc này các thành viên của đội reo hò cổ vũ. Pháo đánh xuống đất nổ văng dây pháo càng dài thì kết quả càng cao.

4. Cách tính điểm:

a) Không được tính điểm trong các trường hợp sau:

Gieo xuống có tiếng nổ nhưng không văng mông con ra hoặc có văng mông con ra nhưng không đủ kích thước quy định của ban tổ chức. Thường mông con văng ra phải được thước ta khoảng 80cm mới được tính và được gọi là pháo ra.

Pháo đánh xuống, mông con văng ra nhưng bị đứt đoạn gọi là pháo bị bổ.

Pháo đánh xuống nằm im gọi là pháo xịt.

b) Được tính điểm:

Khi pháo đánh xuống nổ văng hết mông con. Mông con ra đến đâu đo đến đấy (lấy mõm xa nhất để đo).

Khi tổng kết 1 bàn thi đấu, mỗi pháo thủ gieo một lần đơn vị nào có số đo cao hơn sẽ thắng.

Chơi pháo đất là cả một nghệ thuật, chỉ có người nông dân suốt đời gắn bó với đất hiểu rõ ngọn ngành từng thớ đất mới trở thành pháo thủ giỏi. Thông thường độ dài một pháo thường đạt từ 4 đến 4 thước rưỡi (khoảng từ 1,5 đến 2m). Pháo thủ giỏi có thể đánh pháo đạt khoảng 4m. Sau cuộc thi, người nào giỏi nhất được gọi là “vua pháo đất” có giải thưởng riêng.

5. Giải thưởng:

Giải thưởng cho người chơi pháo giỏi thường không lớn. Theo các cụ cao tuổi cho biết ngày xưa chỉ có 5 chai rượu hiệu Ông Cụ cho 1 bàn pháo. Ngày nay giải thưởng bằng tiền tuỳ theo quy định của từng năm thi nhưng thực tế không lớn.

6. Kết luận:

Ở tỉnh Hải Dương, ngoài xã Minh Đức còn có một số xã có trò chơi pháo đất khá phát triển như ở xã Quang Khải (Tứ Kỳ), Nghĩa An, Ứng Hoè, Bồ Dương, Kiến Quốc (huyện Ninh Giang). Những nơi này thường tổ chức giao lưu thi đấu với xã Minh Đức. Về kỹ thuật không có gì khác biệt.

Ở các tỉnh xung quanh như Thái Bình, Hải Phòng cũng có nhiều xã chơi pháo đất. Nghiên cứu pháo đất các nơi này thấy có nét khác biệt nhỏ so với hội pháo đất Minh Đức và các xã khác của Hải Dương. Chính vì vậy cần có sự giao lưu giữa các địa phương có Hội pháo đất, để Hội pháo đất trở thành lễ hội của vùng miền. Có như vậy, các pháo thủ, nghệ nhân mới có điều kiện học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau, và Hội thi pháo đất mới phát huy được hiệu quả thu hút khách du lịch, góp phần vào việc quảng bá văn hoá truyền thống và góp phần vào việc phát triển kinh tế ở các địa phương.

Ngày nay, các trò chơi điện tử phát triển, các phương tiện nghe nhìn đi vào tận các gia đình, nhưng trò chơi pháo đất vẫn được duy trì và phát triển. Cứ sau tết Nguyên Đán, các xóm thôn trong xã lại rộn ràng chuẩn bị đất cho mùa Hội pháo mới. Tiếng chày giã đất âm vang, hội pháo đất bắt đầu từ mỗi gia đình, mỗi dòng họ, từ các xóm, các thôn thu hút mọi tầng lớp nhân dân. Để có kinh phí cho Hội pháo, nhiều xóm thôn lập quỹ chơi pháo đất góp bằng thóc hoặc bằng tiền. Kể từ khi chùa Đông Dương được xếp hạng Di tích lịch sử  quốc gia, lễ hội hàng năm của chùa cũng là lúc địa phương tổ chức Hội thi pháo đất. Địa điểm cuộc thi được tổ chức ngay trong khuôn viên của di tích. Uỷ ban nhân dân xã đứng ra tổ chức, có giải thưởng, giấy khen cho đội đoạt giải. Hội thi không những thu hút nhân dân toàn xã mà còn thu hút được nhân dân các xã lân cận đến tham dự, cổ vũ.

Hội thi pháo đất xã Minh Đức có nguồn gốc rất xa xưa, nó đã được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đây là một trò chơi dân gian có tính đặc thù  của vùng miền cần được bảo lưu giữ gìn. Cần có chính sách đãi ngộ khuyến khích bằng vật chất và bằng tinh thần cho các nghệ nhân để họ duy trì và truyền lại cho thế hệ trẻ.

(Nguồn: Lễ hội dân gian tỉnh Hải Dương)

Thư viện ảnh

Thăm dò ý kiến

Thống kê truy cập

Số lượt truy cập:
0
Số người đang online:
97

View Larger Map